Бистиң өгбелеривис чылдың эргилделерин ылгай билип турар үеден эгелеп шагаалап эгелээн деп бурун тыва тоолдардан билдинип турар. Шагаа дээрге эрги чыл-биле чаа чылдың солчулгазы, ону байырлап уткууру-дур.
Тывалар Шагааны он ийи чыл эргилдезин барымдаалап: күске, инек, пар, кодан, улу, чылан, аът, хой, сарбашкын, дагаа, ыт база хаван чылдары деп ыглап эртирер турган.
Шагаага белеткел тарааны ажаап алган соонда-ла эгелээр. Тараалаң черниң кижилери Шагаа хүнүнде кадык кылыр бир барба чиңге тараазын тускай уургайга аңгылап алыр, эрги чыл төнүп турда кштуп алыр. Ак тарааны бастыргаш, дээрбеге тыртыргаш, боова-боорзак, манчы-хуужуур кылыры-биле ажыглаар. Бир барба арбайны аңгы барбага шыгжаар.
Башкы сооктар дүжүп турда, Шагааның үүжезинге сугар дээш, бир боданы, азы сергени, ирти дөгергеш, хамык эъдин бүрүнү-биле хырбачалаар. Чылгы малдыг кижилер база-ла сувай бени соп алыр, кыдазы-биле чочактаан чиңге-тараа кылыры-биле үүжелээр. Чодураалыг чөкпээн, үүргенелиг кадыын сыңыйларга күскээр чайын-на белеткеп алыр…
Эрги чылдың сөөлгү хүнүн азы бүдүү хүнүн, Шагааның каш шакта кирип келирин чурагачы кижилерден айтырып алыр. Эрги ёзуда бир айны 30 хонуктуг деп санаар турган. Бүдүү хүнү дээрге эрги чылдың сөөлгү хүнү, чылдың сөөлгү айының сөөлгү хүнү болур. Ынчаарга чаа чыл чеди хонгаш кирер деп эгелээрге, үүжезин бузуп, уургайын казып, саң салыр ыяжын белеткеп, коланын арыглап, өөнүң ширтек-чадыын кактап, шиник чараш хевин уштуп белеткел ажылы эгелээр. Кандыг бир аал хамны хооп алыр, бир өг тоолчуну чалаар. Бүдүү дүнезинде 13 харга чедир уруг-дарыг удуп болур, оон өрү назылыы хондур удуп болбас. Удуур болза өлүг кижи санынче кирер деп сүзүглелдиг турган.
Даң адарга эр кижи одун салыр. Ава кижи шайын хайындырар, хайындырган шайының үстүн тос хууңга куткаш, тос-караа-биле баштай одунче, оон дүндүкче чажып, чалбаргылааш, оон даштыгаар үнер. Тос дээринче, тос чүгүнче чалбаргылап чашпышаан, өөн хүн долгандырыы-биле долганып чажар. Өгнүң чиге мурнуу талазынга калбак даш кырынга эр кижи саңын кыпсыр. Улуг назынныг кижи, азы өгнүң ээзи өгнүң мурнуу чарыында тей кырынга эжен саңын база салыр чораан. Шагаа хүнүнге уткуштур алгыш-йөрээлин салыр.
Шагаа бүдүүзүнде шыырак хамны хоор чаңчыл шаг шаандан туруп келген. Кажан сарыг шажын Тывага кирип келгенде, Шагаа хүнүнде ламаларны чалаары база тывылган, ол чорук чоорту кончуг нептерээн. Саң салып, йөрээл салган соонда, харга арыгланыр ёщулалдыг турган, улуг-биче назылыг кижилер харга аңдааштанып, хевин кактап кааптар турган
Чер кырында язы-сөөк чоннарның мендилежири аңгы-аңгы. Тыва чон эрте-бурун шагдан тура хол тутчуп мендилешпес чораан, бүдүн чыл дургузунда чаңгыс катап чолукшуур. Чолукшууру дээрге, бичии назынныы адыжын өрү көрүндүр сунуп бээр, а улуг назынныы адыжын куду көрүндүр сунуп дегжири. Чолукшуур ёзулпл чүгле Шагаа хүнүнде турган. Шагаада тыва чон бот-боттарынга белек солчуп, уткуур турган.
Шагаа хүнүнде шайлажыр, удур дедир аалдажыр. Бускан үүжезиниң эът-чемин улуг пашка дүлүп, улуг назылыг кырганнарын албан-биле чалап шайладыр турган. Деспи долу боова-боорзак, тараа-далганны, ааржы-саржаан делгеп, чөкпек кадыын салыр.
Үш хонук дургузунда Шагаа доюн байырлаар, сагыш-сеткилин хандыр хөөрежир, сооттажыр, дойлаар, белек-селээн солчуп сөңнежир. Шагаа хүнүнде хептиң шиниин кедер, чемниң амданныын чиир.
Шагаа хүнүнде адаан-мөөрей оюннар болур: даалылаар, баг кагар, баг адар, тевектээр, кажыктаар, бардамнажыр, хендирбе сый шавар. Уруг-дарыг чуңгуулаар, мугурту тевер.
Материалды бистиң школаның доозукчузу Сайзана Хертек белеткээн.
